Pandu en Karees

De tweede dag in Bandoeng stond helemaal in het teken van het verleden.

‘s Ochtends vroeg zijn we naar het Ereveld Pandu gegaan waar opa Middel begraven ligt, samen met zo’n 4000 anderen. Er zijn op Java nog 7 erevelden.

We werden ontvangen door een man van de oorlogsgravenstichting. Deze stichting onderhoudt de erevelden. Er lag bij de ontvangstplek een register van alle erevelden waar je op naam in kunt zoeken waar iemand ligt. Van opa wisten we het al omdat ook online een register is te doorzoeken op de site van de oorlogsgravenstichting. Op Pandu liggen zowel militairen als burgers. De vorm van de graftekens geeft aan of het om een man of vrouw gaat en van welke religieuze stroming. Rechte kruisen voor christelijke mannen/jongens, kruisen met een soort klavervorm aan de uiteinden voor vrouwen/meisjes. Voor Joden een ster, voor moslims een rechte plaat met geschulpte bovenrand, voor boeddhisten een plaat met ronde bovenrand. 

We hebben een mooi bloemstuk van orchideeën geplaatst en even voor het moment zelf een foto erbij geplaatst. Daarop afbeeldingen van oma’s graf en mijn moeders graf en in het midden een foto van het gezin voor de oorlog. 

In de bezoekerslijst kon je aangeven wie je was, waarom je de begraafplaats bezoekt en eventuele andere opmerkingen. Tijdens het plaatsen van de bloemen bij het graf was ik wel ontroerd, maar niet heel emotioneel. Maar bij het invullen van het bezoekersregister schoot ik wel vol. Zo fijn om te zien dat er nog altijd aan deze oorlogsslachtoffers wordt gedacht, niet alleen door nabestaanden maar ook door anderen die bijvoorbeeld als toerist hier een bezoek aan de erevelden brengen. Het is erg indrukwekkend om zoveel graven bij elkaar te zien en de jonge leeftijden van de mensen die hier liggen. Vooral aan uitputting en ziekte zijn er veel overleden. Een naam viel me op: J.J. Nooitmeer. En ook kruisen met alleen maar ‘Onbekend’ er op. Het idee dat er nog altijd families zijn die nooit zekerheid hebben gekregen over het lot van hun geliefden die hier wellicht begraven liggen.

Wist je dat in het Binnenhof een Erelijst van Gevallenen 1940-1945 ligt? Elke dag wordt een bladzijde met namen omgedraaid. Deze lijst is niet compleet en wordt nog steeds bijgewerkt. Mijn opa stond er niet in vermeld en ik heb een verzoek gedaan hem daar ook in op te nemen. Vandaag ontving ik bericht van het NIOD dat zijn naam (digitaal) is bijgeschreven. (De papieren versie is te kwetsbaar geworden om nog verder aan te vullen). Jelte Middel wordt nu ook in Nederland herdacht.

Later op de dag gingen we op zoek naar de wijk waar het vrouwenkamp Karees in Bandoeng ligt. Dat is goed beschreven in de Reisgids Indonesië : oorlogsplekken 1942 - 1949. De oude Hollandse straatnamen zijn na de onafhankelijkheid van Indonesië allemaal gewijzigd in Maleise namen, waardoor het lastig kan zijn om plekken terug te vinden. Maar in deze gids stond een kaartje met de oude straatnamen en in de beschrijving van het kamp de huidige namen van de straten waarbinnen het kamp lag. Je moet je voorstellen dat de wijk werd omheind met prikkeldraad en gedek (bamboeschuttingen). In het begin van de oorlog (die in Indonesië begin maart 1942 begon) wisten de Jappen niet wat ze met alle mensen aan moesten en hadden ze nog geen ‘voorzieningen’ dus werden de vrouwen en kinderen bij elkaar in afgesloten wijken gestopt. Met meerdere gezinnen in een huis. Later werden er grotere interneringskampen gerealiseerd en werden vrouwen en kinderen daar naar toe verplaatst. Oma en mama zaten eerst in Buitenzorg (Bogor) in de eigen woonwijk geïnterneerd.  December 1942 werden ze verplaatst naar kamp Karees en twee jaar later werden ze weer naar een ander kamp verplaatst.

Om een indruk te krijgen van hoe groot de wijk was zijn mijn zus Hester en ik er door heen gelopen. In de wijk, die nog steeds mooie huizen uit het koloniale tijdperk heeft, werden destijds 5000 vrouwen en kinderen opgesloten. Men had geen inkomen meer (alle tegoeden waren geblokkeerd) en overleefde door te handelen in kleding, sieraden en andere zaken die men nog mee had kunnen nemen. Er werd gehandeld met de Indische mensen buiten het kamp bij het gedek. Niet zonder risico want het was verboden. Het blijft moeilijk voor te stellen hoe het was, ook al loop je er door heen. Maar het geeft je wel een idee hoe groot het ongeveer was.

Al met al weer een bijzondere dag in onze reis naar het verleden.